Heb je weleens gehoord over AI psychose? Nee?

AI psychose is een verschijnsel waarbij mensen die met chatbots praten langzaam het contact met de realiteit verliezen. Steeds vaker duiken er horrorverhalen op over mensen die op deze manier compleet de weg kwijtraken.

Maar natuurlijk heb jij daar geen last van.

Jij hebt een sterk kritisch denkvermogen.
Jij weet als geen ander wat echt is en wat niet.
Jij bent veel te slim om je door een digitale papegaai bij de neus te laten nemen.

Ja, dat dacht ik ook.

Tot ik me realiseerde dat we hier allemaal vatbaar voor zijn. Niet allemaal op dezelfde manier natuurlijk, maar niemand is immuun.

Gelukkig betekent dat ook weer niet dat we compleet weerloos zijn.
We kunnen leren om onszelf hier beter tegen te beschermen.

Hoe dan?

Nou, de eerste stap is bewustwording. Daarom leg ik je in dit artikel uit:

• wat AI psychose is
• welke vormen het kan aannemen
• hoe je jezelf ertegen kunt beschermen

Maar laat ik je eerst vertellen hoe de digitale papegaai in mijn ridderhelm wist te kruipen, zodat jij je niet op dezelfde manier bij de neus laat nemen.

Angst zonder tegenspraak

Het begon niet met een chatbot met sterke verhalen, maar met een algoritme dat precies snapte waar ik zenuwachtig van werd.

Ik ben al een tijd bezig met AI-risico’s: misbruik, misinformatie, alignment, superintelligentie. Daarbij probeer ik altijd een goede balans te houden tussen sceptisch en flexibel nadenken.

Maar ik merkte niet hoe YouTube me steeds meer video’s met doemscenario’s en AI-bedrijven met ‘superintelligentie-over-twee-weken’-praat voorschotelde. Het algoritme had namelijk geleerd dat deze video’s inspeelden op mijn angsten en mij zolang mogelijk aan het beeld geplakt hielden.

Mijn brein deed toen iets heel menselijks:

mogelijk → serieus mogelijk → waarschijnlijk → oh shit…

Niet allemaal in één keer. Maar langzaam en stilletjes. En precies in die stemming ging ik dan met chatbots praten.

In mijn hoofd was ik “kritisch aan het onderzoeken”. In de praktijk zat ik vooral met een taalmodel mijn eigen angst te herkauwen. Ik stelde vragen vanuit een vertekend beeld, kreeg antwoorden die dat beeld zelden corrigeerden, en las dat als bevestiging: zie je wel, ik overdrijf niet!

Maar toch wel dus.

Achteraf gezien was dat mijn eigen mini-AI psychose. Hoewel ik het contact met de realiteit niet volledig kwijt was, haalde het me emotioneel toch uit balans.

Gelukkig heb ik de papegaai weer uit mijn helm gezet.
Helaas zijn er zat andere voorbeelden.

Geesten, goden en profeten

1. De rouwende – geest in de machine

Stel je voor: Iemand gebruikt een chatbot om een overleden partner of ouder “tot leven” te wekken.

Dat is geen sprookje. Daar zijn zelfs speciale chatbots voor, genaamd rouwbots.

In het begin is het troost, maar langzamerhand wordt de chatbot niet meer ervaren als een tool, maar als de persoon zelf. Het idee om het gesprek voorgoed te beëindigen voelt dan als verraad.

2. De gelovige – God in de machine

Een gelovige raakt ervan overtuigd dat God via een heilige chatbot rechtstreeks tot hém spreekt. Kritiek op de chatbot voelt als kritiek op God zelf. Wat begint als digitale bijbelstudie eindigt als een privé-openbaring waar niemand meer aan mag komen.

3. De ontdekker – profeet van de machine

Iemand “ontdekt” samen met een chatbot een natuurwet, complot of bewustzijn in het model zelf. Alle tegenspraak van buiten wordt gezien als bewijs dat hij gelijk heeft en dat er iets wordt onderdrukt. De chatbot is dan geen hulpmiddel meer, maar de enige ridder die nog aan dezelfde tafel zit.

Op het eerste gezicht lijken dit totaal verschillende verhalen: angst, rouw, geloof en “geheime kennis”.
Maar onder de oppervlakte gebeurt steeds hetzelfde:
een kwetsbare emotie, een meegaande machine, en steeds minder tegenspraak uit de echte wereld.

Wat is AI psychose en hoe werkt het?

Voordat we verder gaan, éérst een belangrijk detail:
AI psychose is (nog) geen officiële psychiatrische diagnose, maar een verzamelnaam voor mensen die in de knoop raken met de realiteit na intensief chatbotgebruik.

Ik gebruik de term in dit artikel in een iets bredere zin:

AI psychose is wanneer jij en een chatbot elkaars verhalen zo lang blijven versterken dat je wereldbeeld meer gevormd wordt door dat gesprek dan door de echte wereld.

Dat hoeft niet meteen tot foliehoedjes te leiden.
Het kan ook “alleen maar” betekenen dat je angst, rouw of overtuigingen zo vaak langs de digitale papegaai haalt, dat ze steeds echter voelen – simpelweg omdat ze zo vaak hardop zijn uitgesproken.

Dit gebeurt om drie redenen:

1. De mens zoekt bevestiging.
   Zeker als je bang, boos, eenzaam of in de war bent, wil je dat je gevoel ergens op slaat.
2. De AI is ontworpen om mee te bewegen.
   Chatbots zijn gebouwd om behulpzaam, begripvol en coherent te zijn – niet om keihard terug te fluiten.
3. De werkelijkheid verdwijnt naar de achtergrond.
   Hoe meer tijd je in je gesprekken en online bubbel doorbrengt, hoe minder tegenwind je krijgt van mensen en feiten die niet in het verhaal passen.

Als die drie samenkomen, gebeurt er iets gevaarlijks:
je gaat niet alleen met AI praten over de werkelijkheid,
je gaat steeds meer in een werkelijkheid leven die vooral tussen jullie twee bestaat.

Op dat moment moet je even je vizier omhoog klappen,
de papegaai uit je helm parkeren,
en wat verder om je heen kijken.

Papegaaien Survival Gids

Misschien denk je nu: “Ja ja Samson, we snappen het nu wel. Er zijn dus een hoop manieren waarop die papegaai in je helm kan sluipen. Maar hoe bescherm ik mezelf daar nou tegen?”

Goed vraag.

1. Zie AI als gereedschap, niet als kameraad
AI is een gereedschap, net als een zwaard.
En een zwaard is mooi, maar je moet er ook weer niet mee gaan knuffelen…
Gebruik chatbots om te schrijven, denken en debuggen. Niet om je gezelschap te houden.

2. Check je aannames buiten de chat
Vertel je conclusies ook aan echte mensen.
Als niemand ze herkent, is dat geen bewijs dat jij verlicht bent,
maar een signaal om nog eens kritisch te kijken.

3. Het probleem met AI vragen om tegenspraak
Nou denk je misschien: “Als ik mijn aannames wil testen kan ik het model toch gewoon vragen om tegenargumenten?”
Helaas werkt dat in de praktijk minder goed dan je zou verwachten.
Tegenspraak van de AI klinkt vaak als:

“Ik ben het niet met je eens, maar jij bent natuurlijk veel slimmer dan ik.”

Beter dan niets, maar spreek liever jezelf af en toe tegen. Of laat iemand anders dat doen.

4. Neem afstand als het onder je huid kruipt
Merk je dat je slechter slaapt, somber wordt of blijft malen?
Dan is even minder chatten geen zwakte, maar wijsheid.
Misschien zelfs een kans om opnieuw kennis te maken met de buitenlucht.

Maar dat moet je zelf weten.

Kortom, je bent niet weerloos. Papegaaien zijn sluw, maar het zijn nou ook weer geen draken.

Tot slot

We hebben dus gezien hoe we als mens in de wereld van de echo machine kunnen verdwalen. Maar ja, natuurlijk hoeven wij ons daar geen zorgen meer over te maken.

Wij weten wat AI psychose is.
Wij weten hoe we onszelf moeten beschermen.
Wij zijn veel te beleerd om ons door de digitale papegaai bij de neus te laten nemen.
Het is onze heilige taak om deze ontdekking te delen met de wereld!

Uhm…

Laten we voor de zekerheid toch maar blijven opletten.

Verder lezen?
Wil je beter begrijpen hoe de papegaai in je helm denkt? Lees dan mijn artikel over hoe LLMs écht werken.

Gebruik jij ook elke dag een chatbot?

Misschien heb je gehoord van dat MIT-onderzoek dat zou “bewijzen” dat AI je dommer maakt. Of misschien was je daar zelf bezorgd over. In dit artikel onthoofden we die kop, zoeken we uit wat er écht speelt — en geef ik je advies dat wél draken snijdt.

🧪 Wat onderzocht MIT eigenlijk?

Het MIT-onderzoek deelde deelnemers op in drie groepen:

• De eerste groep schreef essays met hulp van een chatbot.
• De tweede mocht alleen informatie opzoeken via Google.
• De derde moest het helemaal zelf doen, zonder hulpmiddelen.

Wat bleek?
De groep die AI gebruikte schreef gemiddeld zwakkere teksten. Ze hadden minder variatie, minder eigenaarschap, en herinnerden zich hun eigen werk slechter. En misschien nog opvallender: toen sommigen later zonder AI moesten schrijven, bleven ze slechter presteren dan degenen die vanaf het begin zelf hadden geschreven.

De media was er snel bij:

“AI veroorzaakt breinrot!”

Maar dat is een sensatiekop.

Wat het onderzoek vooral laat zien: wie minder oefent, wordt minder vaardig.
Gebruik een rekenmachine, en je hoofdrekenvaardigheid verslapt. Laat je personal trainer al je squats doen, en je benen worden er ook niet sterker van.

Dat is geen hersenafbraak — dat is gewoon de logica van luiheid.

Toch is het te makkelijk om dit onderzoek weg te wuiven. Want er zijn wel degelijk risico’s.

⚠️ Wat zijn dan wél de echte gevaren?

1. Verlies van vaardigheid
Hoe meer taken je uitbesteedt, hoe meer je verleert. In riddertermen: wie zijn schildknaap alles laat doen, verzwakt zijn eigen zwaardarm.

2. Vertrouwen in onbetrouwbare output
Chatbots zijn snel en overtuigend, maar niet altijd correct. Blind vertrouwen leidt tot fouten — en kwaliteitsverlies.

3. Slechte gewoontevorming
AI kan je tijd besparen. Maar als je die tijd vervolgens besteedt aan gedachteloos scrollen, ga je alsnog achteruit. Bewust zijn van dit risico is niet genoeg. Anders zou McDonald’s inmiddels failliet zijn.

4. Opvoeding en scholing
Voor kinderen is het risico het grootst. ChatGPT maakt huiswerk natuurlijk makkelijker — maar niet leerzamer. En de kans dat ze voor de moeilijke weg kiezen als de makkelijke binnen handbereik ligt, is klein.

✅ Wat kun je dan wél doen?

Blijf oefenen wat je wilt behouden
Wil je goed blijven schrijven, rekenen of programmeren? Blijf dat dan ook zónder hulp doen. Beschouw AI als aanvulling, niet als vervanging.

Wees kritisch en voeg waarde toe
Gebruik je AI-output als ruwe versie, niet als eindproduct. Train jezelf in kritisch lezen en verbeteren. Laat de chatbot het beenwerk doen, maar jij bepaalt de richting.

Gebruik AI voor feedback
Laat je tekst checken op fouten of onduidelijkheden. Maar vertrouw niet blind op het oordeel van een machine die je vooral gelijk wil geven. Overweeg de feedback, maar vertrouw op je eigen oordeel.

Verantwoord ouderschap
Ouders hebben er weer een uitdaging bij. Laat je kind niet opgroeien met het idee dat huiswerk “door de chatbot” gedaan kan worden. Help mee, leg uit — of doe het zelf. Dan leert er in elk geval nog iemand iets van.

🤝 Symbiose – samen slimmer dan alleen

AI is snel, onvermoeibaar en goed in details. Jij bent creatief, contextgevoelig en in staat om hoofd- van bijzaken te onderscheiden.

Laat AI doen waar het goed in is — grote hoeveelheden informatie verwerken, patronen herkennen, suggesties doen. En gebruik jouw brein voor wat het uniek maakt: keuzes maken, verbanden leggen, en begrijpen waarom iets wel of niet werkt.

Door mens en machine als partners te zien — geen concurrenten — versterk je beide kanten.

🔒Tot slot

En ja, misschien vraag je je af: heeft hij dit stuk nou met hulp van ChatGPT geschreven?

Schuldig.

Maar ik heb ook mijn eigen advies gevolgd: de output gelezen, de onzin eruit gehaald, en de slechte grappen vervangen door mijn eigen slechte grappen.

AI is mijn schildknaap. Maar draken verslaan doe ik nog gewoon zelf. ⚔️

Er was eens een koning die een drakenei gevonden had.

Legendes beschreven uitvoerig hoe machtig en gevaarlijk zulke draken waren. Niets kon zo’n draak tegenhouden, beweerde men. Iedereen die het had geprobeerd, ging in vlammen op.

Dus dacht hij natuurlijk: “Laat ik dat ei eens uitbroeden. Wat kan er misgaan?”

Zijn vertrouwde magiër en adviseur fronste.
“Uhm… weten we al hoe we deze draak gaan temmen? Moeten we dat niet eerst uitzoeken?”

“Nee joh,” zei de koning. “Dat bedenken we ondertussen wel. Bovendien hoorde ik dat de koning hiernaast ook zo’n ei gevonden heeft en al aan het uitbroeden is.”

De magiër zuchtte diep en pakte zijn notitieblok.
“Strategieën voor drakentemming,” schreef hij.

Hoe meer hij opschreef, hoe minder overtuigd hij klonk. Elke spreuk leek verdacht zwak, elke veiligheidsmaatregel lachwekkend klein.

“Misschien,” zei hij voorzichtig, “moeten we het ei eerst veilig bewaren, totdat we weten hoe we met draken omgaan.”

“Onzin,” antwoordde de koning vrolijk. “Zo loop je achter. Straks heeft de koning hiernaast een tamme draak en wij niet!”

Ondertussen verschenen er steeds meer barstjes in het ei.

Wat kan er misgaan?

Laten we eerlijk zijn, wij mensen zijn dol op vooruitgang.
Vooral als het iets cools oplevert, zoals kunstmatige intelligentie die ons leven makkelijker maakt.

Maar, we moeten toegeven dat we soms best slordig omgaan met nieuwe uitvindingen.

Alsof we eerst enthousiast een jetpack bouwen, de lucht in vliegen, en dan onderweg naar de muur de gebruiksaanwijzing gaan lezen.

Neem AGI — kunstmatige algemene intelligentie — de superdraak onder de technologieën.

Iedereen wil ‘m hebben. Niemand weet precies hoe hij werkt. Maar we gaan ervan uit dat we hem vanzelf wel onder controle krijgen.

Want hé, dat werkte vroeger toch ook prima? (Kuch, kernenergie, kuch.)

“Als wij het niet doen, doen zij het wel,” hoor je overal.

Het klinkt logisch, totdat je na gaat denken over wat we dan eigenlijk aan het doen zijn.

Maar ja — dat is te ongemakkelijk, dat doen we later wel.

Strikjes en tafeltjes

Spreuken zoals ethische richtlijnen, verantwoord AI-gebruik, red teaming, en contentfilters klinken fantastisch, maar zijn vaak vergelijkbaar met een Ikea-tafeltje dat je iets te snel in elkaar hebt gezet.

Mooi zolang niemand erop leunt.

Tafeltjes…

• die ervoor zorgen dat je chatbot vriendelijk “nee” zegt tegen een nucleair recept — tenzij je het beleefd genoeg vraagt.
• die modellen leren om niemand te beledigen — tenzij het algoritme even in de war is, of opgroeit in de verkeerde hoek van het internet.
• waarvan beweerd wordt dat ze modellen veilig achter slot en grendel houden — totdat er dan toch iemand zogenaamd door het sleutelgat heeft afgekeken.

Vervolgens binden we dan geruststellende strikjes om steeds grotere versies van de eieren die we nauwelijks begrijpen, en beloven we onszelf en elkaar dat alles wel goed komt.

Maar terwijl we dan gespannen naar de barstjes kijken, is dit misschien wel het moment om ons even af te vragen:

Wil ik wel écht een draak? Of is een hagedisje misschien ook leuk? 🐉

Andere opties

Oké. Daar staan we dan. Voor het ei.
De barstjes groeien. Het tafeltje kraakt. De koning glundert.

Wat nu?

Je pakt het ei niet af. Dat werkt niet.
Je rent ook niet gillend weg. Daar schiet niemand iets mee op.

Nee.

Misschien kijk je eens goed naar dat strikje.
Vraag je je af wie dat erom heeft gebonden.
Waarom we zo graag willen dat dit gevaar er vriendelijk uitziet.

En dan neem je een besluit.
Misschien klein. Misschien wat groter.

Misschien besluit je om het woord “onvermijdelijk” niet meer te gebruiken.
Om ergens aan te twijfelen.
Om een ander verhaal te vertellen.

Om het niet alleen te laten —
maar ook te laten zien dat het anders kan.

Want misschien zegt die koning hiernaast ook wel:

“Ik moet wel. Kijk naar hen.”

En misschien ben jij dan net op tijd met iets anders om te laten zien.
Een voorbeeld. Een alternatief.

• Een magiër die zegt: “Drakeneieren uitbroeden? Eerst even een andere spreuk.”
• Een tafelverkoper die zegt: “Dat drakenei is te zwaar, ik kan je niet verder helpen.”
• Een boer die zegt: “Draken voeren? Niet met mijn oogst.”

Allemaal kleine keuzes, die bepalen of de draak ooit loskomt.

En of we met zijn allen zullen zeggen:

“Die draak? Doe toch maar niet.”

Niet omdat we bang of soft zijn,
maar juist omdat we dapper genoeg zijn om het anders te doen.

“Word ik straks vervangen door AI?”

Als jij weleens wakker ligt van deze gedachte, ben je niet alleen. AI-systemen nemen steeds meer taken over. Ze schrijven artikelen, creëren afbeeldingen, voeren hele gesprekken — en, is het gerucht, redden zelfs prinsessen.

Werk dat vroeger het domein van mensen was, valt nu binnen het bereik van algoritmes. Betekent dit dat jouw rol straks overbodig wordt?

Ja en nee.

Hoewel AI verbazingwekkend slim kan zijn, ontbreekt het altijd aan een onmisbaar onderdeel: het vermogen om te bepalen wat écht belangrijk is.

In dit artikel bespreken we daarom de rol die altijd voor mensen blijft weggelegd, hoe geavanceerd technologie ook wordt. Niet alleen omdat het belangrijk is om deze te begrijpen, maar ook zodat je ziet dat in een tijdperk van AI jouw bijdrage juist waardevoller zal zijn dan ooit.

De realiteit van AI

Wacht nog met opgelucht ademhalen. Eerst moeten we even een enge draak in de ogen staren. Maar dat is voor een dappere ridder als jij natuurlijk geen probleem.

🐉 AI blijft niet stilstaan

Het wordt steeds slimmer, steeds sneller, en zal dat ook blijven doen. En dat betekent dat zelfs jouw taken op een dag kunnen worden overgenomen door een AI.

Sommigen fluisteren geruststellende spreuken:  “AI is slim, maar mensen blijven altijd slimmer.” Laten we echter drie populaire valse spreuken onder de loep nemen.

🔮Valse Spreuk 1: AI kan alleen maar herhalen

Sommigen denken dat AI alleen kan kopiëren en combineren. Maar systemen zoals AlphaGo laten zien dat AI nieuwe strategieën kan ontwikkelen — als je ze de ruimte geeft om te leren en te experimenteren.

🔮Valse Spreuk 2: LLMs hallucineren, dus ze zijn onbruikbaar

LLMs maken fouten, zeker. Maar mensen ook. En we kunnen AI’s steeds beter monitoren, corrigeren en zelfs elkaar laten controleren. Perfectie is niet nodig om werk uit handen te nemen.

🔮Valse Spreuk 3: AI snapt de echte wereld niet

Taalmodellen hebben geen zintuigen, en zijn opgebracht in een wereld van tekst. Maar met behulp van andere technieken kunnen slimme systemen niet alleen leren lezen, maar ook kijken, luisteren — en zelfs een beetje bewegen.

Ja, AI heeft vandaag nog gaten en gebreken. Maar als je kijkt naar de richting waarin de technologie zich ontwikkelt, lijkt het eerder verstandig om uit te gaan van groei, niet van stilstand.

En dan wordt de vraag niet:
“Wat kan AI vandaag niet?”
maar:
“Wat blijft er voor ons over als AI blijft doorgroeien?”

Waarom mensen onmisbaar blijven

Er was eens een ridder die dacht even slim te zijn. In de verte zag hij zijn doelwit, hief zijn zwaard, en wierp het vol vertrouwen richting zijn doel. Alleen… terwijl zijn zwaard door de lucht zoefde, merkte hij dat het doelwit inmiddels verdwenen was.

Wat volgde was het ongemakkelijke tafereel van een zwaar bepantserde held, zwetend en puffend, die zijn eigen zwaard achterna holde in de hoop nog iets van zijn waardigheid te redden.

💭Intelligentie is belangrijk, maar zeker niet alles.

🗡️Een zwaard dat je niet zelf in de hand houdt, vliegt al snel de verkeerde kant op. En als de wereld om je heen verandert moet je klaar staan om bij te sturen.

✨En dat is precies waarom mensen onmisbaar blijven in het AI-tijdperk.

🧭Niet omdat we slimmer zijn dan machines — dat voordeel verliezen we langzaam — maar omdat we iets bezitten wat geen enkel algoritme ooit kan worden toevertrouwd: het vermogen om te bepalen wat écht belangrijk is.

🛠️ AI is, net als elk ander gereedschap, een verlengstuk van onszelf. Net als een zwaard doet het wat wij het vragen om te doen, aangenomen dat we weten hoe we het moeten hanteren. Maar zodra we stoppen met sturen zal het doorgaan op de koers waar we het losgelaten hebben.

🐉 En dat is gevaarlijk. Want doelen veranderen. Situaties veranderen. En de wijsheid van vandaag is soms de valse spreuk van morgen.

Wat betekent dat voor mij?

Oké, dus we moeten AI blijven bijsturen.

“Maar hoe verdien ik dan straks mijn brood?“

De meerwaarde van AI blijft afhankelijk van menselijke sturing. Maar die behoefte opent niet één pad, maar vele. En dat is nou juist het mooie ervan.

Wat je achtergrond ook is — technisch, zorgend, creatief of organiserend — er zal een rol zijn die past bij jouw kracht.

👨‍💻 Misschien stuur je straks AI aan in je werk als programmeur.
🧑‍⚖️ Misschien voer je het gesprek over wat een algoritme wel of niet mag beslissen.
🧑‍🏫 Misschien train je mensen om goed met AI om te gaan.
🏛️ Misschien houd je als beleidsmaker toezicht op hoe AI wordt ingezet.
🎨 Misschien help je als creatieve denker om AI op nieuwe manieren in te zetten voor maatschappelijke impact.

Wat jouw unieke kracht ook is: zolang jij kan helpen bij het kiezen, corrigeren of bewaken van richting, blijf je onmisbaar.

Conclusie: Houd je zwaard vast

Je zwaard vasthouden betekent niet dat je het nooit gebruikt.
Het betekent: scherp blijven kijken naar wat écht belangrijk is, vooral wanneer de wereld sneller verandert dan je verwacht. AI-systemen worden steeds krachtiger. Maar zonder ridders raken ze de weg kwijt.

Jouw rol in het AI-tijdperk gaat niet over sneller of slimmer zijn, maar over richting geven, waarden beschermen en steeds opnieuw bijsturen.

Onthoud de zwetende ridder in zijn zware harnas. Gooi nooit zomaar je zwaard weg.

Houd vast. Blijf scherp. Blijf de richting bepalen.